Zapomniana rocznica

Równo 50 lat temu miało miejsce niezwykle ważne wydarzenie w Wielkiej Brytanii. 
Pierwsze skojarzenie?
Nie, nie było to żadne wydarzenie polityczne. Ani żaden Brytyjczyk nie dostał Nagrody Nobla, anie żadnej innej.
Nie otwarto Eurotunnelu. Concordy już latały i te z nazwą ,,Concorde'' (seryjne numery nieparzyste), i te z nazwą ,,Concord'' (seryjne numery parzyste).

Nie pamiętamy, że 50 lat i jeden dzień temu brytyjski funt dzielił się jeszcze na 20 szylingów, a szyling na 240 pensów.

A 50 lat temu wszedł w życie nowy system monetarny. Nadal był i jest funt, ale już dzielił się i dzieli od tej pory na 100 pensów - czyli tak jak w ,,cywilizowanych'' krajach.
I nie tylko to. 

To początek systemu metrycznego w Wielkiej Brytanii.
Wszystko zostało znakomicie przygotowane - tego dnia pojawiły się nowe monety, sprawnie zamieniano stare pensy i szylingi na nowe i.t.d.

Cała Brytania była oplakatowana i chodziło nie tylko o system monetarny. Plakaty z atrakcyjnymi dziewczynami i ich wymiarami podanymi w stopach i calach, a także w centymetrach i metrach.

Przeszło bezboleśnie. Oficjalnie w Wielkiej Brytanii panuje od 50 lat system metryczny.  

Jasne nadal w obiegu są mile (na znakach drogowych i nie tylko).
Stary system z kolejnymi modyfikacjami funkcjonował w Anglii, a później w Wielkiej Brytanii od czasów rzymskich.

Obecnie stary tzw. imperialny system miar oficjalnie funkcjonuje wyłącznie w USA, Liberii i Birmie (Myanmar). 

System monetarny ma swoje źródło podobno w rzymskim systemie wag. System miar - do pewnego stopnia podobnie.

Chyba jednak mit.

Faktem jest, że w starożytności (jeszcze w czasach rzymskich na wschodzie) funkcjonowały talenty i miny na określenie znacznych wartości - talent to 30 min - czyli waga od 26-do 30 kg srebra.
A poza tym pojawiały się lokalnie monety o różnych wartościach nazwach i nominałach. Złote, srebrne miedziane, brązowe...
Starożytny Rzym (republika, a może jeszcze królestwo) najprawdopodobniej przyjął od sąsiednich Greków lub Etrusków, ale ponieważ nie było to wtedy państwo znaczące, więc jednostka o wartości talentu srebra nie była im potrzebna. 
Praktyczni Rzymianie nazwali minę libra - jako podstawowa jednostka wagi i ta nazwa przetrwała wieki. 
Do naszych czasów. No prawie.
Wraz z rozrostem państwa rzymskiego podbijano nowe tereny z własnymi systemami płatniczymi, więc tak naprawdę robił się coraz większy bałagan.
Porządek zaprowadził dopiero cesarz Oktawian August. 
Od jego czasów podstawową jednostką monetarną był aureus (jak sama nazwa wskazuje złoty). Ówże dzielił się na 25 denarów (srebrnych), a dalej Rzymianie zastosowali system dwójkowy (no - z jednym wyjątkiem). Denar dzielił się na 2 quinariusy, te z kolei na 2 sestertiusy, sestertius na 2 dupondiusy, idąc dalej dupondius to 2 asy, 1 as to 2 semisy, ale również as - to 4 quadransy i żeby było śmieszniej 5/12 asa to był quincunx.
W życiu codziennym za Oktawiana płacono asami, w przypadku większych sum sestercami no ew. denarami. Żołd legionisty za w/w/ władcy wynosił 228 denarów rocznie - czyli 19 denarów miesięcznie. Aureusy były raczej jednostką obrachunkową - 1 aureus - to 400 asów.

Pierwszy wielki kryzys nastąpił już za Nerona i wtedy zaczęto bić aureusy o mniejszej niż dotychczas wadze. 
Historia rzymskiego systemu monetarnego jest sama w sobie ciekawa, ale dla celów niniejszego tekstu wystarczy powiedzieć, że system monetarny reformowali po kolei Karakala, Dioklecjan, Konstantyn Wielki, czy Julian Apostata. 
Widać postępującą inflację wraz z coraz gorszą kondycja cesarstwa. W końcu w roku 383 wprowadzono do użytku brązową monetę minimus - o wadze ca 1g. Dokładnie 1/320 rzymskiej libry - ca 327 g).
A teraz najlepsze: pod koniec IV wieku. jako jednostka zaczęły kursować follisy (w pewnym okresie historii Rzymu funkcjonowały monety o tej samej nazwie). Te ,,nowe'' follisy to były zapieczętowane worki zawierające konkretną ilość minimusów.  Follisy zawierały różne ilości minimusów.
Warto też dodać, że w pewnym momencie aureus został zastąpiony solidem. 1 solid = jeden dawny aureus.
 W połowie V wieku za solida trzeba było zapłacić ponad 7000 minimusów. Na dodatek Walentynian III chcąc ściągnąć złoto z prowincji zarządził, by ówczesni lichwiarze płacili w prowincjach za 1 solida 7000 minimusów, a w Rzymie dostawali za solida 7200 minimusów. 
Też piękny pomysł.
Wkrótce potem Cesarstwo Zachodnie upadło.

Prawdopodobnie jakoś w środkowym Średniowieczu ukształtował się taki system: 1 libra dzieliła się na 20 solidów, a jeden solid na 12 denariusów. Były jeszcze oczywiście monety zdawkowe.

Włoska nazwa lira - to oczywiście od libra, podobnie francuska livre. (Gdy te pół wieku temu chadzałem na lektorat języka francuskiego moje p.t. koleżeństwo miało zawsze problem z rodzajem gramatycznym słowa ,,książka'' po francusku - zawsze było ,,la livre'', a Madame cierpliwie tłumaczyła, że książka to ,,le livre'', a ,,la livre'' - to moneta, waga etc. Rzymienie nie mieli problemu z rodzajem: liber - książka, libra - waga.)

1 lira = 20 soldi, 1 livre = 20 sous. 
1 funt angielski = 20 szylingów - 1 szyling 20 pensów.

Symbol funta to pisana - przekreślona wielka litera ,,L''.
Symbol szylinga - to ,,s'' - nie od ,,shilling'' - tylko od ,,solidus''. A pensa - ,,d'' - no oczywiście - denarius.

Przed 1971 rokiem oficjalnie były jeszcze farthings - ,,szelągi'' (?) - o wartości 1/4 pensa. 

W średniowieczu funkcjonowała jeszcze ,,marka'' - 3 marki = 2 funty.
A po 1824 roku ustanowiono tzw. system imperialny, który wyglądał tak

1 funt = 20 szylingów = 240 pensów
1 korona (crown) - 1/4 funta
1 floren (florin) - 1/10 funta.

Prócz tego istniała jednostka rozliczeniowa dla ,,dżentelmenów'' - gwinea = 21 szylingów.

Nie będę opisywał historii wag i miar, bo tam tak naprawdę niewiele jest punktów, w oparciu o które da się zbudować jakąś narrację.

Ale może przytoczę listę starych brytyjskich jednostek (amerykańskie są nieco inne) - może się to komuś przyda.

Wagi:
Podstawowa - 1 funt (w skrócie lb - libra się kłania) = 16 uncji (ounce - oz) = 256 drams 
Był jeszcze grain (faktycznie jak ziarno) = ca 6.5 mg.

A teraz po kolei:
Tona (brytyjska) = 20 hundredweight (cetnar?) = 80 quarters (kwarty - qtr) = 160 stones (kamienie - stn) = 2240 pounds (funtów - lbs).

Jednostki długości:
1 cal (inch - in) ca 2,54 cm.
I dalej: 12 cali to stopa (foot - ft), 3 stopy to jard (yard- yd), 
Dalej jest śmiesznie, bo to pewnie pozostałości jakichś wcześniejszych systemów miar:
perch, rod = 16,5 stopy, chain = 4 rods, furlong = 10 chains, mile = 8 furlongs, league = 3 miles.
Mogło być tak, że brytyjski system miar jest złożeniem dwóch wcześniejszych.

 Dziś formalnie w Wielkiej Brytanii obowiązuje system metryczny, ale i tak mieszkańcy często używają starych jednostek - podobnie w Irlandii. Sam kiedyś zostałem zapytany przez zaprzyjaźnionego Irlandczyka ile kamieni ważę? Wtedy było sporo ok. 21.
Nawet przy moim wzroście była to niezła nadwaga.

Na zakończenie trzy uwagi:
- pod koniec XVIII wieku Brytyjczycy odmówili współpracy z Francją na temat tworzenia systemu metrycznego, we Francji wprowadzono go w 1795 roku
- nazwę i koncepcję metr po raz pierwszy wprowadzili ks. prof. Stanisław Pudłowski ówczesny rektor Akademii Krakowskiej w latach 30 XVII wieku w pracy napisanej razem ze swym ówczesnym współpracownikiem Tomaszem Buratinim (swoją drogą dość kontrowersyjna postać z tego Buratiniego - a szkoda). Założono, że metr ,,katolicki'' (czyli wg ówczesnych znaczeń ,,powszechny'') powinien być długości 1/40000000 długości południka i popełniono w rachunkach ten sam błąd co Francuzi sto kilkadziesiąt lat później. Metr w tej koncepcji miał być dzielony w systemie dwójkowym, a nie dziesiętnym
- całe szczęście, że Brytyjczycy nie wpadli na idiotyczny pomysł, by zmienić ruch na prawostronny

Na dziś dość wymądrzania się.