Afganistan

Obserwujemy w mediach upadek Kabulu. Ucieczkę ludzi. Przerażenie.
Należało oczekiwać, że tak to się skończy.

Zastanówmy się nad genezą.
To wcale nie jest proste. Afganistan ma pokrętną i długą historię. Bywał podzielony przez różnych sąsiadów. Co najmniej część jego była pod panowaniem w różnych okresach różnych imperiów i Mongołów (Mogołów też)  i Timurydów i Sassanidów. Podbijał go Aleksander Wielki.
W ostatnich stuleciach rządzili tam szachowie (od 1973 jest republiką), często pozostający pod wpływem mocarstw - Rosji i Wielkiej Brytanii, później również można zauważyć próby wpływania na ten kraj ze strony USA i Chin w czasach późnego Mao.

To wszystko wykształciło obecny Afganistan.
To obszar spory - ca dwukrotnie większy od Polski. Ludności mniej więcej tyle co w Polsce. Jednak większość kraju nie nadaje się do sensownego życia. Takie a nie inne sploty historii spowodowały, że ludność Afganistanu jest zróżnicowana i etnicznie i religijnie. 
Afganistan graniczy z Iranem, Pakistanem, Tadżykistanem, Turkmenistanem, Uzbekistanem i ma kilkudziesięciokilometrową granicę z Chinami.
Od strony Pakistanu mieszkają głównie Pasztuni, de facto etnicznie tożsami z mieszkańcami Pakistanu, na dodatek język pasztu może spokojnie uchodzić za dialekt urdu - oficjalnego w Pakistanie. Co więcej szachowie Afganistanu rościli sobie pretensje terytorialne do całego terytorium Pakistanu. Afganistan był jedynym krajem który głosował przeciw uznaniu Pakistanu przez ONZ. 

Zajmijmy się kwestiami etniczno-religijnymi. Największą grupą etniczną są Pasztuni stanowiący mniej więcej 40% ludności Afganistanu.
Bohaterowie aktualnego Blitzkriegu talibowie są Pasztunami i tym językiem się posługują.  Są ultraortodoksyjnymi sunnitami. Delikatnie wspierani przez Pakistan - sunnicki, ale bardzo umiarkowany. Benazir Butto - córka wielkiego Zulfikara Alego tegoż nazwiska była premierem Pakistanu w latach 70. Faktem jest jednak, że jej rząd został obalony przez gen Zia ul Haqa. Ale jak dotąd nie znam drugiego przypadku premiera kobiety w kraju jednak muzułmańskim. Jasne, że granica między tymi krajami przecieka. Osama bin Laden mieszkał sobie w Pakistanie zupełnie de facto nie niepokojony, a operacja utrupienia go musiała być przeprowadzona tak, by Pakistan nie utracił twarzy wśród wspólnoty krajów muzułmańskich (jest taka grupa w ONZ skupiająca wyznawców islamu pod wieloma postaciami - to potężna siła - 58 krajów - ponad 30% głosów w ZO ONZ). Również przez tę granicę (przez inne również) płynie heroina. I to z heroiny żyją talibowie. A afgańska heroina to 90% całości. 
Granica chińska: po drugiej stronie również muzułmańscy Ujgurzy, tępienie przez Chińczyków.
W czasach Mao eksportowano do Afganistanu chińskie lewackie bojówki. W tej chwili ta granica wydaje się nie mieć znaczenia.
Na północy Afganistan graniczy z trzema republikami postradzieckimi w tym Turkmenistanem i Uzbekistanem z ludnością pochodzenia tureckiego, spokrewnieni z w/w Ujgurami, a także z Tadżykistanem z ludnością indoeuropejską, blisko spokrewnioną językowo i etnicznie z Persami. Pozostaje jeszcze Iran - też ma długą granicę z Afganistanem, a zachód Afganistanu zamieszkuje szereg nacyj mających bliższe lub dalsze związki etniczne lub językowe z Persami. Tadżycy stanowią mniej więcej 25% ludności, prócz tego są Hazarowie (nie mylić z Chazarami, jeśli są jakieś związki to dalekie Hazarowie mają mongolskich i indoeuropejskich przodków, ale posługują się językiem zbliżonym do farsi - czyli nowoperskiego) i Aimakowie. Te trzy nacje w sumie to trochę ponad 35-37% ludności spokrewnionej kulturowo, etnicznie i językowo z Persami. Samych Persów jest niewiele - jakieś 2% ludności. Są Turkmeni - jakieś 5%. Dochodzą pomniejsze grupy Beludżowie, czy Kurdowie.
W sumie na zachodzie kraju jakieś 40-45% szyitów, na dodatek etnicznie spokrewnionych z Iranem. Reszta to sunnici, ale prawie 1/3 z nich ma pochodzenie tureckie.
W sumie niezła mozaika etniczno religijna.
Skutki - próby oddziaływania Iranu, Pakistanu i obecnie w mniejszym stopniu Rosji - za pośrednictwem raczej WNP niż bezpośrednio. No i USA.
Ostatnie 120 lat to trochę gorsza kopia sytuacji Iranu. Próby reformowania kraju przez kolejnych szachów, jednak władcom zależało jedynie na modernizacji cywilizacyjnej, natomiast mowy nie było o demokratyzacji. Ta sama sytuacja była w Iranie.
Różnica była jedna. Z powodu reform w Afganistanie obalono dwóch szachów Amanullaha Chana pod koniec lat 20. i Mohammada Zahera Szaha w 1973.
W latach 60. zaczęły się jednak krystalizować stronnictwa polityczne. Główną siłą była Ludowo-Demokratyczna Partia Afganistanu (LDPA), ale nie była to partia w europejskim stylu. Raczej konfederacja stronnictw. 
W 1973 roku były premier Muhammad Daud Chan dokonał zamachu stanu (Daud Chan był szefem w miarę umiarkowanego odłamu ,,Parczam'' w/w LDPA) w porozumieniu i współudziale środowisk radykalnych oficerów.
I wtedy zaczęła się de facto wojna domowa. Daud wszedł w kontakt z ZSRR, jednak usiłował lawirować, by nie zrazić sobie USA. Gdy jednak udało mu się trochę okrzepnąć - zaczął jednak prowadzić politykę bardziej prozachodnią. 
Jednak jednocześnie wprowadzał coraz bardziej autorytarne formy rządu. W 1977 roku wprowadził prezydencki jednopartyjny model rządu z utworzoną kilka lat wcześniej partią Narodowo-Rewolucyjną.
Więzienia wypełniły się przedstawicielami opozycji. Pozostałe partie zdelegalizowano. Jednak dopiero morderstwa polityczne doprowadziły do obalenia rządu Dauda.
Nowym prezydentem został Nur Muhammad Taraki. Z LDPA. Poparty przez ZSRR. Taraki zaczął szybko wdrażać reformy obyczajowe. Zabronił przymusowych małżeństw, wprowadził kobiety do polityki, rozpoczął reformę rolną, a także w porozumieniu z UNESCO zapoczątkował program alfabetyzacji.
Ale tu napotkał opór ze strony zarówno sunnitów, jak i szyitów. Wtedy po raz pierwszy spotykamy się z terminem ,,mudżahedin''.Głównie walczyli mudżahedini sunniccy, w nieco mniejszym stopniu szyiccy, a również grupy maoistowskie wspierane przez Chiny. W samym LDPA doszło do rywalizacji między umiarkowanym Parczem, a radykalnym Chalk przeciwnym rozmowom z tradycyjnymi strukturami władzy w terenie.
W tej sytuacji doszło do zmiany rządu - tym razem na czele stanął Hafizullah Amin. Amin lawirował. Usiłował przekonać naród, że rząd nie jest antyislamski, co w znacznej mirze się udało. Kierował się raczej na Zachód, co z kolei nie podobało się ZSRR. Rosjanie bardzo mocno się zdenerwowali, gdy spotkał się z Gulbuddinem Hekmatiarem jednym z przywódców ruchów antykomunistycznych (Hekmatiar kilka lat później był jednym z dwóch najważniejszych przywódców partyzanckich w walce z ZSRR). Jednak czarę goryczy przelało oświadczenie MSZ Afganistanu proponujące spotkanie Amina z Zia'ul Haqiem - prezydentem Pakistanu.
Tym razem ZSRR zadziałał bezpośrednio i osadził w Kabulu rząd Babraka Karmala. Karmal rządził przy wsparciu ZSRR. 
Jednak Karmal jako praktykujący muzułmanin usiłował ugłaskać islamską opozycję więc najpierw wypuścił wszystkich więźniów politycznych, a potem zaczął stopniowo cofać reformy Tarakiego i Amina. 

Opozycja jednak nie zaufała Karmalowi. Dostała wsparcie państw regionu i USA. Wojna domowa trwała. Rosjanie wspierali reżim.
W końcu w 1987 roku Rosjanie zdecydowali się zastąpić Karmala Muhammadem Nadżibullahem. Jego rząd zaczął powolną ewolucję państwa w kierunku umiarkowanego islamu. Udało się nawet przeciągnąć na stronę rządową pewną ilośc mudżahedinów. 
Z drugiej strony Rosjanie z coraz większymi stratami zadawanymi przez powstańcze armie Hakmatiara i Ahmada Szacha Masuda (słynny dowódca sławny z operacji obrony Pandższiru, znany odtąd jako Lew Pandższiru) zaczęli się wycofywać. Po wycofaniu się Rosjan reżim Nadżibullaha istniał jeszcze trzy lata wspierany finansowo i logistycznie przez ZSRR, a armie mudżahedinów wspierały USA i Pakistan.
W 1992 roku mudżahedini Szacha Masuda wkroczyli do Kabulu. 
Niestety to nie był koniec.
Nowy rząd zmierzający do ustanowienia republiki umiarkowanego islamu borykał się z nową siłą. Byli to ,,studenci'' medres, czyli wyższych szkół koranicznych. Po persku i w pasztu - talib (l.mn. taliban). Otworzyła się kolejna wojna domowa z talibami w roli rebeliantów, którzy w końcu zajęli Kabul i rząd upadł. Masud Szach wycofał się do rodzinnego Pandższiru i stamtąd prowadził operacje przeciw reżimowi talibów.
Masud Szach zginął w dziwnych okolicznościach na kilka dni przed atakiem na WTC. Nie wiemy czy za zamachem stała Al Kaida, czy Rosjanie, czy Pakistan. 

Po zamachu na WTC podjęto decyzję o interwencji w Afganistanie. Ten etap historii Afganistanu dziś się kończy...

Nie wiemy dlaczego Trump podjął decyzję o wycofaniu wojsk USA, a Biden ją podtrzymał.
Polityka bliskowschodnia Trumpa była racjonalna - w zasadzie opierała się na wskazówkach jego zięcia Jarreda Kushnera, który dobrze temat czuł.
IMHO nie można wykluczyć, że Trump jednak uznał, że pojawienie się zdestabilizowanego Afganistanu na wschodniej rubieży Iranu może Iran mocno osłabić, bo będzie musiał się tam w jakimś stopniu angażować. Oczywiście koszty też mogły stanowić jakiś argument.
Co do administracji Bidena, to tu najpewniej istotną rolę odgrywała w tej decyzji Harris. Harris od samego początku dąży do wycofania sił USA z rejonu Bliskiego Wschodu. Harris jest pod tym względem na lewo od Obamy.
Nie wiemy co będzie dalej. Nie da się wykluczyć kolejnego etapu wojny domowej...

Obstawiałbym szyickich mudżahedinów wspieranych przez Iran. Choć z drugiej strony umiarkowany Pakistan wcale nie jest zainteresowany mocno fundamentalistycznym reżimem za ścianą.