TARGOWICA

 Wszyscy wiemy, że zawiązanie konfederacji targowickiej pod egidą carycy Katarzyny II było reakcją na uchwalenie Konstytucji 3 Maja. Ale gdyby zapytać wielu z nas o szczegóły - niektórzy mieliby problemy z odpowiedzią szerszą niż standardowe obiegowe sformułowanie w rodzaju ,,zdrada narodowa'', ,,spisek magnatów'', ,,sprzedaż Ojczyzny'' i.t.d.

Ale zanim do tego doszło, jeszcze przed I rozbiorem krystalizowały się w Rzeczpospolitej dwa obozy: tzw. stronnictwo hetmańskie i królewskie. To pierwsze miało na sztandarach obronę odwiecznych wartości ustroju Rzeczpospolitej takich jak liberum veto, głosiło przywiązanie do tradycji sarmackiej i jedynej wiary katolickiej. Krótko - ich program to petryfikacja status quo. Na czele stanęło dwóch hetmanów koronnych: wielki Franciszek Ksawery Branicki oraz polny Seweryn Rzewuski, którym sekundował Stanisław Szczęsny Potocki. Ta trójka zresztą jest nie bez kozery wymieniana jako twórcy konfederacji targowickiej.
Stronnictwo królewskie zwane obozem reform lub Stronnictwem Patriotycznym dążyło do reformy kraju, korzystając ze zdobyczy francuskiego i europejskiego Oświecenia. Były w nim reprezentowane 3 nurty: prawica reprezentowana przez Stanisława Kostkę i Ignacego Potockich oraz tzw. familię, czyli Czartoryskich ,,pod wodzą'' ks. Adama Kazimierza - szukająca oparcia w królestwie Prus i dążąca do osłabienia władzy króla i wzmocnienia Sejmu, centrum, na czele z marszałkiem Stanisławem Małachowskim, szukającego ugody z królem (do czego zresztą doszło w 1790 roku w wyniku zmiany poglądów części przywódców prawicy), a także lewicy - tzw. jakobinów polskich opierających się na mieszczaństwie, na czele których stał podkanclerzy koronny ks. Hugo Kołłątaj - dążącej do reform społecznych.
Wszyscy zgadzali się do tego, by powiększyć stałą armię do 100 000 żołnierzy, znieść wolną elekcję i liberum veto, a także zlikwidować powstałą w 1775 Radę Nieustającą (powszechnie znienawidzoną, postrzeganą jako narzędzie wpływów rosyjskich, nazywaną ,,Zdradą Nieustającą''). Faktem jest, że Rada została stworzona po I rozbiorze na sejmie rozbiorowym, pod naciskiem Rosji, wg projektu Ottona Magnusa von Stackelberga - ówczesnego ambasadora Rosji. Po prawdzie była tworem znacznie bardziej nowoczesnym niż dotychczasowa instytucja senatorów rezydentów, na dodatek powstanie czegoś w tym rodzaju postulowało wielu światłych pisarzy politycznych XVIII wieku (Stanisław Leszczyński, Stanisław Konarski, Stanisław Poniatowski - NB ojciec króla i twórca potęgi rodu). Problem jednak polegał na tym, że de facto Rada była narzędziem w ręku Stackelberga. Zlikwidował ją Sejm Wielki, a przywrócił grodzieński.
Oczywiście stronnictwo Patriotyczne dążyło do likwidacji wpływów Rosji - przypomnijmy, że Katarzyna II od 1768 jako władca Rosji była gwarantką ustroju Polski w wyniku ustaleń  tzw. sejmu repninowskiego.
Gdy dziś patrzymy na ustalenia Sejmu kontrolowanego, a nawet terroryzowanego przez Repnina, to niektóre spośród jego ustaleń wyglądają całkiem nieźle. Bo ograniczenia praw kleru, równouprawnienie dysydentów, ograniczenie liberum veto w Sejmie do tzw. materii status i likwidacja w sejmikach.  Można się dziś zastanawiać jakie to przesłanki kierowały Katarzyną II by wprowadzać tego typu instytucje w ustroju Rzeczpospolitej. 

Sejm Czteroletni wcale nie był jednomyślny - byli w nim reprezentowani przedstawiciele obu stronnictw. I gdy 3 Maja uchwalono pierwszą w Europie nowoczesną konstytucję obóz hetmański postanowił działać.

Powołując się na fakt iż Katarzyna II była de facto gwarantką ustroju Rzeczpospolitej, która w tym momencie była de facto rosyjskim protektoratem usiłującym wyrwać się spod wpływów Rosji, przywódcy stronnictwa hetmańskiego wezwali carycę na pomoc w usunięciu skutków ,,zamachu na ustrój'' i powołali konfederację w Targowicy na Podolu (wtedy był to obszar Korony). W rzeczywistości tekst deklaracji powstał kilka tygodni wcześniej w Petersburgu. 
Katarzyna wysłała w odpowiedzi stutysięczną armię i tak rozpoczęła się wojna polsko-rosyjska 1792. Po zajęciu przez Rosjan Litwy utworzono tam Konfederację Generalną Wielkiego Księstwa Litewskiego z marszałkiem kanclerzem wielkim Aleksandrem Michałem Sapiehą na czele i zastępcą Józefem Zabiełłą - wielkim łowczym litewskim. Faktycznie rządził jednak na Litwie generał - samozwańczy hetman - Szymon Marcin Kossakowski i jego brat biskup inflancki Józef Kazimierz. Przy okazji ,,hetman'' zagarnął skarb litewski (jak widać ,,Rzeczpospolita to postaw czerwonego sukna'').
Gdy pomimo zwycięstw polskich pod Dubienką i Zieleńcami wojska rosyjskie doszły do Wisły, król negocjował z Katarzyną warunki wycofania wojsk (godził się nawet na abdykację na rzecz Konstantego Pawłowicza - wnuka Katarzyny - tak, tak tego samego co w niewieścim przebraniu....), ale caryca wymusiła na nim przystąpienie do konfederacji, która w tzw. międzyczasie zdążyła się połączyć z litewską.  
Ostatecznie król się poddał.

I zaczęły się rządy ,,targowicy'' likwidowano ustalenia Sejmu Wielkiego, zlikwidowano order Virtuti Militari, targowica była wszechwładna. Doszło nawet do tego, że przywrócono wszelkie tytuły i zwrócono skonfiskowane dobra arcyzdrajcy Adamowi Ponińskiemu, który przeprowadził przez Sejm I rozbiór Polski, za co zainkasował od zaborców nagrodę w wysokości 44 tys. czerwonych złotych (złota moneta 3,5 grama - ja bym tego nie dał rady unieść). I odwrotnie zaczęły się konfiskaty dóbr patriotów.

Rządy targowicy trwały do III rozbioru Polski w 1795. Przyklepał je Sejm grodzieński (no przecież trzeba było lege artis załatwić drugi rozbiór Polski, przy okazji pod dyktando kolejnego posła Rosji Sieversa rozwiązano konfederację targowicką, zawiązując w jej miejsce grodzieńską - różnica była taka, że ta ostatnia w przeciwieństwie do tej pierwszej nie podnosiła kwestii nienaruszalności granic ani terytorium Rzeczpospolitej).

Rządy targowicy przerwało również powstanie kościuszkowskie. Część jej przywódców zapłaciła życiem za targowicę, części udało się przeżyć.

Rzeczpospolita Obojga Narodów przestała istnieć.

Wygląda na to, że niektórzy targowiczanie byli po prostu płatnymi zdrajcami inni wierzyli w swoje ideały - jakkolwiek byśmy  je oceniali. Jeszcze inni mogli kalkulować kto będzie górą. Byli też i tacy nawet w jednej rodzinie, że część szła do jednych inna do drugiej, a trzecia pilnowała majątku. Zmiany frontu też się zdarzały. Jeden z pierwotnych przywódców stronnictwa hetmańskiego przeszedł na stronę Stronnictwa Patriotycznego. 

Nawet jednak jeśli doszukiwać się szlachetnych motywacji to i tak wyszli na naiwnych, ale zdrajców. Zdrada z głupoty i zdrada za kasę - to niestety różne formy zdrady.

Na koniec wikicytat współczesny mocno à propos:

,,Są dwa modele działalności rosyj­skiej w Polsce. (…) Drugi wzorzec nazywam targowickim. Charakteryzuje go odwoływa­nie się do wartości tradycyjnych, ka­tolickich, narodowych. Prorosyjskość ubrana jest tam w maskę pa­triotyczną. Czyż Targowica nie była właśnie narodowa, katolicka, czyż nie pałała szacunkiem do polskiej przeszłości?''