Jak się ma Rip van Winkle do Balcerowicza

19 stycznia 1947 roku w Lipnie urodził się Leszek Balcerowicz. TEN Balcerowicz (osobiście znam innych Balcerowiczów, którzy z nim nic wspólnego poza nazwiskiem nie mają).
Wychował się i do matury mieszkał w Toruniu i nawet - jak twierdzi - uważa Toruń za swoje rodzinne miasto.
Ponieważ to rocznica  zacna - mianowicie 75. (jak ten czas leci), więc uznałem, że może warto poświęcić mu kawałek tekstu.

A przede wszystkim temu, z czym jest kojarzony.
Czyli tzw. ,,planem Balcerowicza''.

Zacznijmy od tego, że tzw. lato Solidarności 1980 nie wzięło się z niczego. Ceny rosły, w sklepach jeszcze na półkach co prawda jeszcze  co nieco było, ale  takie wynalazki jak mięso - to był juz duży problem. Cukier był od 4 lat na kartki. 
A zaczęło się jak zwykle w PRLu (z wyjątkiem marca '68) od przysłowiowej ceny schabowego - konkretnie w Świdniku 6. lipca robotnicy się wściekli z powodu wzrostu ceny rzeczonego schabowego.

Dalej już poszło. Potem były porozumienia i karnawał Solidarności zakończony stanem wojennym.

Pamiętam jak na wykładzie z ekonometrii w 1977 roku prof. Czerwiński (dziś nieżyjący) powiedział nam - słuchaczom studium doktoranckiego, że sytuacja kraju jest taka, a nie inna i on uważa, że w '79, ew '80 roku dojdzie do protestów robotniczych.
Istnieją powody, by domniemywać, że inni ekonomiści również czuli pismo nosem.
W budynku SGPiS w podziemiach znajduje się salka, gdzie naonczas spotykała się grupa młodych pracowników naukowych z inicjatywy Leszka Balcerowicza. Spotkania miały charakter merytorycznych dyskusji na temat co można by zrobić by uzyskać wymienialność złotówki, a nade wszystko by uzdrowić finanse publiczne - w tym rownież wstrzymać rozpędzającą się inflację.
I to wtedy powstały zręby koncepcji tego, co potem zostało ubrane w pakiet 10 ustaw będących de facto tym co nazywamy planem Balcerowicza, który został przedstawiony Sejmowi jesienią 1989. 
I przez Sejm zatwierdzony - z datą startu wyznaczoną na 1.01.1990.

W międzyczasie kryzys pogłębiał się. Inflacja rosła.
A tak się to przedstawiało wg GUSu - czyli dane oficjalne:

1980 9,4%

1981 21,2%

1982 100,8%

1983 22,1%

1984 15,0%

1985 15,1%

1986 17,7%

1987 25,2%

1988 60,2%

1989 251,1%

Jak się toto poskłada, bo w końcu to procent składany, to zauważymy, że jeśli w 1980 roku Waryńskiemu na banknocie 100 złotowym brakowało 3 zł do pół litra, to w 1989 roku ten sam banknot miał siłę nabywczą mniej więcej tych brakujących 3 zł. Inflacja - na poziomie 3000%. Jasne w 1988 rząd zdecydował się na rozmowy z Solidarnością - słynna debata w TV Wałęsa contra Miodowicz itd. Ale gdy nieco uważniej przejrzymy gazety z tamtego czasu - dość łatwo zauważamy, że gdy pojawił się jakiś cień nadziei na poprawę sytuacji gospodarczej - wówczas negocjacyjne stanowisko rządu usztywniało się.

W końcu jednak doszło do obrad ,,Okrągłego Stołu''  i jego skutków w postaci częściowo wolnych wyborów etc. etc.

Co ważne. Okrągły Stół ustalił, że zostaną uwolnione ceny artykułów rolnych. Działacze organizacji rolniczych jak jeden mąż - począwszy od szefa ZSL Romana Malinowskiego, skończywszy na Gabrielu Janowskim - szefie Solidarności RI - twierdzili, że urynkowienie cen to jedyny konieczny warunek, by nakarmić naród i by rolnictwo kwitło.
Urynkowienie cen zostało wprowadzone przez rząd Rakowskiego w sierpniu 1989. 
Pamiętam jak poszedłem pierwszego dnia królowania nowych cen i skonstatowałem, że tzw. śmietana (0,25l) à 5,20 dnia poprzedniego, tego dnia skoczyła na 19 zł za tę samą butelkę. 
Nieźle.

Druga ważna sprawa: gdy u nas zaczęła się sypać władza - również u sąsiadów zaczęły się przepychanki i miały one swoje skutki. Wszyscy - tak obywatele jak i odpowiedzialni za gospodarkę chcieli ,,zachodnich'' towarów. 
Za PRL handel zagraniczny był w rękach prawie 60 branżowych central handlu zagranicznego. Znaczny wpływ na ich działanie mieli oddelegowani tam do pracy funkcjonariusze I i II Departamentu MSW (wywiad/kontrwywiad). W 1989 roku powoli zaczęło się to sypać, tzw. więzi kooperacyjne przestały działać i kontrahenci z RWPG zaczęli się wycofywać. Skutek był taki, że nasi producenci utracili część rynków zbytu. RWPG ostatecznie upadło na w I połowie 1991. Część central upadła, część została sprywatyzowana i istnieje do dziś, ale raczej jako czapa nad konsorcjami.

Oczywiście polski zjadacz chleba, tak pracobiorca jak i nomenklaturowy zarządca, a także partyjny aparat nie były na to przygotowane. Dyrektorami byli ludzie z partyjnego nadania - BMW - bierni, mierni, ale wierni - często o niskich kompetencjach, więc w sytuacji kiedy nadszedł moment wyzwań - ci ludzie nie sprostali, bo wskazówek z KW, KP, czy KM nie było, bo być nie mogło. W końcu tam też urzędowali tacy sami BMW.

Inaczej mówiąc latem-jesienią 1989 żyliśmy en masse mitem, że nasze produkty są rozchwytywane, więc nasze zakłady znakomicie prosperują - przed nami radosna i bezbolesna przyszłość - no może będzie trochę bezrobotnych.

Przyszła rzeczywistość.

Co gorsza nastał plan Balcerowicza, a ponieważ cudów w ekonomii nie ma, więc inflacja nadal pędziła - nawet jeszcze wzrosła. Pierwsze dwa miesiące 1990 to 70%.
Jasne w budżetowce płace indeksowano, poza nią był tzw. ,,popiwek'' - czyli podatek od ponadnormatywnych wynagrodzeń, w dodatku w bankach zaczęło funkcjonować rzeczywiste oprocentowanie. 
Trzeba było spłacać długi, a nie czekać aż inflacja je pochłonie jak to dotąd było. W miastach sporo ludzi wtedy spłaciło kredyty zanim wzrosły do niebotycznych sum, a niektórzy nawet w tym okresie wykupili mieszkania. Kilkaset tysięcy (czyli de facto jedna ówczesna pensja) to nie były jakieś szalone pieniądze, choć kilka lat temu...

Funkcjonuje od lat pogląd o masowych samobójstwach rolników, którzy nie byli w stanie spłacić kredytów. Wtedy słyszałem o takich przypadkach, ale nigdzie nie znalazłem potwierdzenia w prasie. Nie wykluczam, że były. Miałem znajomego, który wówczas popełnił samobójstwo, ale nie był to rolnik a rzemieślnik, który najpewniej uznał że nie jest w stanie utrzymać rodziny w ówczesnych warunkach. Tak przynajmniej twierdził jego ojciec.

Ale żebyśmy nie dywagowali. 
Statystyki samobójstw:

1980 - 4338

1985 - 4278

1986 - 4426

1987 - 4460

1988 - 3993

1989 - 3465

1990 - 3714

1991 - 4159

1992 - 5453

1993 - 5569

1994 - 5538

1995 - 5485

1996 - 5534

Jak widać w latach rządów ,,krwawego'' Balcerowicza - w czasie realizacji jego ,,zbrodniczych'' planów te statystyki były istotnie lepsze niż przed 1988 - czyli za nieskrępowanych rządów PZPR i spółki i po 1991 - czyli rządów Olszewskiego, Suchockiej, czy następnych SLD/PSL. 
Za PRL skarbówka mogła przyjść do przedsiębiorcy i uznaniowo dać mu tzw. ,,domiar''. Co prawda o tym gazety wtedy nie pisały, ale miałem taki przypadek w rodzinie.

Krótko mówiąc sprawa jest poważna, bo oskarżenie jest poważne, ale statystyki sugerują, że oskarżenie jest raczej dęte.

Balcerowicz pozostawił solidnie przyhamowaną inflację. Co do innych spraw, to przypomnę, że był rząd z ministrami i nade wszystko władze lokalne - i należy sobie uczciwie odpowiedzieć na pytanie, czy nomenklaturowa władza była wtedy w stanie dać radę.
Oczywiście wyjątki były.
Ale wbrew powszechnemu mniemaniu wyjątki nie potwierdzają reguł - to ,,potwierdzenie'' to nieudolne tłumaczenie łacińskiego oryginału gdzie jak byk stoi ,,probat'' - czyli ,,weryfikuje, próbuje''. 
A ,,próbuje, weryfikuje'', vs potwierdza? Oczywiście nie to samo.

Szukając (nieważne czego) na półkach z książkami trafiłem na opowiadania Edgara Allana Poe (NB też urodzony 19 stycznia), a potem moja myśl jakoś poleciała... Przypomniał mi się nieco wcześniejszy pisarz - niejaki Washington Irving znany (chyba) głównie z opowiadania o Ripie van Winkle.

Rip to żyjący w XVIII wieku łazik, który pewnego dnia włócząc się po górach (w obecnym stanie Nowy Jork) natrafił na grupę milczących osobników odzianych wg dawnej niderlandzkiej mody pijąc wino w milczeniu. Rip napił się wina i zasnął. 
Gdy obudził się nic mu nie pasowało - zupełnie inne realia - okazało się, że w rzeczywistości upłynęło kilkadziesiąt lat i nie mając tego świadomości zasypiając jako poddany króla Wielkiej Brytanii i Irlandii  Jerzego III obudził się jako wolny obywatel Stanów Zjednoczonych. 

Dręczy mnie myśl, że wielu z naszych rodaków jest jeszcze wciąż takimi Ripami van Winkle.
Co gorsza niektórzy politycy mocno dbają o to by tak zostało.
Niektórym bardzo to pasuje, by to utrzymywać bo jak pięknie pasuje to do założycielskiego mitu.