Święta Ruś...

Dobrze ponad 1000 lat temu, a nawet bliżej czasów kiedy jeszcze istniała Pars Occidentis przesławnego Imperium Romanum znaczną część Europy Środkowej opanowali Słowianie. 
Pewnie już wtedy nie mówili jednym językiem, choć na pewno znacznie łatwiej było im się między sobą dogadać niż dziś. *)
Dość długo się to wszystko kotłowało, bo np. Serbowie zamieszkujący kawałek obecnej Wielkopolski znaleźli się tam gdzie dziś. Południowo-wschodni Słowianie zmieszali się z najeźdźcami ze środkowej Azji dając początek obecnym Bułgarom etc. etc.
Ale my przyjrzymy się tym Słowianom, którzy osiedlili się na wschód od Bugu i z czasem opanowali wielkie tereny jak drzewiej mówiono ,,od Waregów do Greków'' - przodków obecnych Słowian używających języków wschodniosłowiańskich. 
Nie ma co roztrząsać, czy było to nieszczęście, czy błogosławieństwo, że znaleźli się na szlakach wszędobylskich Wikingów, którzy najpierw wyrzynali i rabowali kogo i co się da, a potem zaczęli budować swoje faktorie, które z czasem przekształciły się w miasta. Przywódcy Wikingów stali się władcami i z tamtych czasów pozostał wschodnim Słowianom nadal obowiązujący zwyczaj i przepis, nakazujący używania imienia, dzierżawczej formy imienia ojca i nazwiska - u Skandynawów ten drugi element stał się po prostu formalnym nazwiskiem (no, Islandczycy nadal formalnie nazwisk nie mają).
Krótko mówiąc Wikingowie pozakładali dziesiątki obecnych miast ukraińskich, czy rosyjskich. Kijów, Połtawa, czy Nowogród Wielki to ich robota. **)
W pewnym momencie z tego chaosu wyłoniła się Ruś Kijowska, gdyż niejaki Ruryk stał się de facto władcą, a nie pierwszym wśród Wikingów. On założył Nowogród Wielki, ale z czasem centrum powędrowało do Kijowa.
Swoją drogą tamtejsi Wikingowie wcześniej niż ich pobratymcy zrozumieli konieczność tworzenia własnych państw - przynajmniej jednego. Duńczykom przyszło to do głowy jakieś 100 lat później. 
Krotko mówiąc na początku był Kijów. ***)
Bardzo szybko stał się wielkim miastem ,,o 40 rynkach'' (tak między nami nie bardzo wierzę w tę liczbę, po prostu tych rynków było na pewno kilka, może nawet kilkanaście, ale liczba 40 była powszechnie tam uważana jako jednostka obrachunkowa i prócz właściwej ilości liczebnikowej oznaczała po prostu ,,dużo'', stąd w latopisach nader często ją spotykamy - ponoć Psków i Połock też miały tyle rynków) i naprawdę centrum państwa o europejskim znaczeniu, jego władcy koligacili się z pierwszymi rodami Europy włączając w to Bizancjum, Francję, czy Anglię.
Potomkowie Ruryka, czyli Rurykowicze lądowali w tworzonych przez siebie księstwach i budowanych przez siebie ich stolicach i tak Ruś Kijowska się rozrastała - głównie w kierunku wschodnim, północnym i północno-wschodnim.
Czasem tłukła się z zachodnimi sąsiadami - Państwem Piastów, czasem zachodni sąsiedzi osadzali na jej tronie popieranego przez siebie wygnańca i tak się ten światek kręcił.
No i ze wschodnimi. Chazarami, czy innymi Połowcami.
Ważna jest data 1054 - wtedy to zmarł władca kijowski Jarosław Mądry. Miał 5 synów i między nich podzielił swoje państwo. Podobnie jak kilkadziesiąt lat poźniej jego krewniak Bolesław Krzywousty - ustanowił zasadę senioratu i podobnie jak w Polsce juniorzy zaczęli się żreć nie tylko z seniorem, ale również i między sobą.   
Jednak bezpośrednio po śmierci Jarosława dwóch ważnych władców Kijowa w miarę jeszcze utrzymywało jedność Rusi. 
To Włodzimierz Monomach (Jedynowładca?) i jego syn Mścisław Harald.
Włodzimierz był wnukiem Jarosława i najpewniej cesarza bizantyjskiego Konstantyna IX, po którym przyjął przydomek. Tatusiem onego był Izajasław, którego na tron przywrócił Bolesław II Szczodry, a mamusią była córka Mieszka II Lamberta i Rychezy Lotaryńskiej - Gertruda.
Witamy w rodzinie.
Usiłował dość twardą ręką utrzymywać Ruś w całości - trzeba przyznać, że skutecznie, choć ,,zgodnie z duchem epoki'' nie patyczkował się z przeciwnikami.
Połowców tłukł, ale nieskutecznie, dopiero jego następca w/w Mścisław Harald rozbił ich na tyle skutecznie, że skończyły się ich najazdy na ruską ziemię.
Po śmierci Mścisława Ruś się posypała definitywnie.
Tak zupełnie nawiasem mówiąc oprócz Mścisława (nawiasem mówiąc mamusią była Gytha córka ostatniego anglosaskiego króla Anglii) Wołodia miał jeszcze jednego istotnego dla historii Rusi syna - Jura, czyli Jerzego. Mamusia Jerzego nie jest wspomniana w latopisach.
Za życia ojca i brata Jerzy był księciem rostowsko-suzdalskim (chodzi o Rostow Wielki - nie mylić z tym nad Donem). Jerzy przeniósł stolicę z Rostowa do Suzdala i uporczywie wyciągał chciwe łapy po posiadłości innych Rurykowiczów - zwłaszcza na południe od jego domeny. Atakował nawet Kijów.
Nawet go zajął.
Stąd przydomek jaki nadali mu współcześni - Dołgorukij.
Jerzy jest ważny dla historii Rusi. Powszechnie uważa się, że to on założył nad maleńką rzeczką, której nazwa oznaczała w języku dawno wymarłych okolicznych mieszkańców ,,krowę'' - gród o tej samej nazwie. Mówimy o Moskwie. Latopisy mówią, że było to w roku 1147. Założył rownież Twer, Peresław Zaleski, Dubnę i szereg innych miast.
Jurij został zamordowany w Kijowie - morderstwo to też element tamtejszej ówczesnej kultury politycznej. W Kijowie nie lubili najeźdźcy. Jego kumpli też wyrżnięto. ****)
Nie tylko Jerzy się rozpychał - w mniejszym lub większym stopniu czynili tak inni lokalni Rurykowicze - też poszerzali swoje domeny - często kosztem sąsiadów, porobiło się wesoło.
Ostatnim władcą, który miał szansę scalić Ruś był Andrzej Bogolubski - żyjący w II połowie XII wieku.
Andrzej był synem Jerzego  - to on zlikwidował centralny status Kijowa, najpierw go zdobył, później osadzał tam podległych sobie książąt, a wreszcie przenosząc stolicę do Włodzimierza (nad Klaźmą). 
Andrzej też się rozpychał - podporządkował sobie nawet Nowogród Wielki. 
Żeby nie było niejasności te kawałki ówczesnej Rusi miały częstokroć powierzchnię kilkuset tysięcy kilometrów kwadratowych - Nowogród był chyba największy - co najmniej tyle ile obecna Polska.
Andrzej był bezwzględny równie jak jego ojciec i twardą ręką usiłował ograniczać wpływy lokalnych książąt i bojarów. *****)
Był bardzo pobożny (cokolwiek to znaczy). Zbudował kompleks zamkowy i (najprawdopodobniej) monastyr, który nazwał Bogolubowo.
Aliści skończył podobnie jak ojciec - w 1174 zamordowali go zbuntowani poddani, którym przewodził ród Kuczków, z którego (tak na marginesie) wywodziła się ślubna wierna i kochająca oczywiście małżonka Andrzeja. ******)
Po jego śmierci nastąpił okres upadku. Padł handel, bo zawziętość lokalnych książąt bywała taka, że zakazywali poddanym handlować z kimkolwiek, co odbiło się po jakiś czasie na dochodach poszczególnych księstw, których wtedy było 11.
Do tego w 1202 roku niejaki Pietro Dandolo doża wenecki namówił udających się na krucjatę krzyżowców, by ,,po drodze'' zajęli i złupili Konstantynopol. Tak się zresztą stało, a to oznaczało koniec handlu ze wschodnią częścią basenu Morza Śródziemnego, bo tam przejęła monopol Wenecja.
W tym czasie nad Kerulenem parę tysięcy kilometrów na wschód obrastał w piórka niejaki Temudżyn, zwany Dżyngis Chanem.
No i to jego wojownicy zrobili na Rusi porządek. Nad rzeką Kałką w 1223 roku Mongołowie rozbili połączone armie książąt ruskich.
Jeńców - zwykłych wojów i rycerzy puścili. Książęta związani zostali ułożeni na ziemi (w błocie), Mongołowie przykryli ich deskami i literalnie ,,wdeptali w glebę''. Puszkin skomentował to tak:
,,I tam padawlen kak kamar
zadami tiażkimi Tatar...''
No i zaczęła się podległość Rusi pod mongolskim jarzmem. 
Potrwało to.
Mongołowie przynieśli na Ruś różne wynalazki, który posiedli podbijając Chiny (poza wszystkim np. pierogi), a przede wszystkim sposoby zarządzania, choć nie nastąpiło to od razu.
Zostawili lokalnych władców, ale każdorazowo władca musiał uzyskiwać jarłyk (błogosławieństwo) od chana. *******)
Prócz księstw istniały rownież kupieckie republiki, które wyłoniły się z chaosu jeszcze przed końcem Rusi Kijowskiej.
I oto jesteśmy na początku XIV wieku.
Na obszarze Rusi pojawiły się takie nazwy jak Biała Ruś, Czarna Ruś, czy Czerwona (najprawdopodobniej to też jest dziedzictwo chińskie, zaimplementowane przez Mongołów, a może po prostu oryginalny wynalazek ałtajsko-turecki). Nazwy kolorów oznaczają tam również kierunki - biały - zachód, czerwony południe, czarny -północ.
Już wszystko jasne.
Tereny Białej i Czarnej Rusi - słabo pilnowane przez Mongołów stały się obiektem zainteresowania w miarę świeżo powstałego księstwa/królestwa litewskiego (ponoć Mendog I przyjął chrzest i otrzymał koronę od papieża, ale po jego śmierci Litwini wrócili do dawnych bóstw). W ciągu 100 lat Litwa, początkowo zajmująca mniej więcej taki obszar jak dziś, podbiła obszar ca 10-krotnie większy. Zamieszkały przez Rusinów. Efekt był ciekawy. Litwini częściowo przejęli rusińskie zwyczaje, a nawet doszło do tego że elity litewskie przejęły język ruski. Litewskim mówiły jeszcze warstwy niższe. Wieś głównie.
Z drugiej strony uzbrojeni w jarłyki Rurykowicze wojowali między sobą i łakomym okiem patrzyły na tereny sąsiadów.
W I połowie XIV wieku osiadł na stolcu moskiewskim Iwan o przydomku Kalita - po polsku kaleta, trzos, torba etc. A to dlatego, że zaczął zbierać ruskie tereny niczem kopiejki do kalety.
I już widzimy - że prędzej czy później musiało dojść do zderzenia.
Litwy z którymś z ruskich władców.
Stało się to dość wcześnie. 
Mniej więcej w czasie, gdy u nas po śmierci ojca mościł się na tronie i odzyskiwał utracone w czasie rozbicia dzielnicowego tereny niejaki Kazimierz - zwany Wielkim, wojska Rusi zaatakowały dwa litewskie grody Osieczeń i Riasnę.
I tak rozpoczął się konflikt litewsko-ruski, który Litwa wniosła we wianie w trakcie kolejnych unii z Polską.
W rodzie litewskich władców zapanował pewien ciekawy zwyczaj. Bogate republiki ruskie wynajmowały sobie kniazia. Instytucja nazywała się ,,kniażenije''. Taki kniaź był skrzyżowaniem weneckiego doży i kondotiera. Co jakiś czas ogłaszano konkurs i dotychczasowy kniaź wcale nie musiał pozostać na stanowisku.
Przyrodni brat Jagiełły - niejaki Andrzej Garbaty - w ciągu życia zaliczył kilka takich ,,kniażenij''.
Czyli z jednej strony mamy otwarty konflikt, a z drugiej dość ciekawy rodzaj kontaktów wojskowo-handlowych. Co więcej krewniacy Jagiełły żenili się z księżniczkami ruskimi. Sam Jagiełło był zresztą owocem takiego małżeństwa (przy okazji - po narodzeniu został ochrzczony wg obrządku wschodniego, wymogła to jego mamusia Julianna księżniczka twerska, więc powszechny mit jakoby przed ślubem z Jadwigą był poganinem jest wyssany z palca - inna sprawa to to jak przestrzegał reguł religijnych).
Czyli widzimy, że nasze kontakty z Rusią były jednym z wyników rozpychania się rzeczonej Rusi.
Ruś rozpychała się na wszystkie strony.
Choć jeszcze XIV i XV wiek - to raczej łagodna ekspansja, bo pod mniejszym lub większym wpływem, a przynajmniej okiem chanów.
W XV wieku Moskwa zajęła państwo Bułgarów Wołgokamskich oraz tereny chanatu kazańskiego i w zasadzie na tym stan posiadania się ustabilizował.
Kolejnym wielkim agresorem był Iwan IV - zwany Groźny. Za jego czasów podbito tereny Wielkiego Nowogrodu, a na dodatek Kozacy pod wodzą niejakiego Jermaka - podbili Syberię.
Mniej więcej od czasów Iwana Groźnego Rosja (Wszechruś) pchała się na Zachód, bo w państwie Kawalerów Mieczowych doszło do sekularyzacji i po ich państwo - Inflanty - sięgnęły Polska i Szwecja. A Rosja nie miała jeszcze dostępu do morza. Przynajmniej w Europie.
A tu Gothard Ketler - ostatni wielki mistrz poddał się Polsce.
Skandal.
W ten sposób mamy początek drugiego aktu konfliktu rosyjsko-polskiego.
Na dodatek do Morza Czarnego i Kaspijskiego dostępu też nie było.
Te drobiazgi załatwiono za czasów Katarzyny II mniej więcej 200 lat po Iwanie Groźnym. 
Odebrano Turkom, Tatarom i innym muzułmanom nienależne im ziemie i prawie wszystko było OK.
Ca 200 lat temu Rosja podbiła największy obszar. Pod koniec XIX wieku, dołożyła jeszcze do tego wpływy w rozpadającym się chińskim cesarstwie Qing.
Na zachodzie jej posiadłości obejmowały Finlandię, Estonię, Łotwę, Litwę, duży kawał Polski, Ukrainę, Mołdawię. 
W Azji jej posiadłości opierały się o Kaukaz, a na dodatek kontrolowała Iran - fakt w jakiejś koegzystencji z Wielką Brytanię. No i Chiny gdzie mocarstwa europejskie, a także Japonia i USA - robiły co chciały. 
Rosja też.

Jak widać cała historia Rosji to ekspansja.
Po I wojnie światowej stracili wpływy w Chinach i Iranie.
Po II poszerzyli swoje wpływy w stosunku do AD 1900.
A po 1991 straty.
Kac.
Jak to?
Przecież pod koniec XV wieku carowie skoligacili się z Paleologami - ostatnią dynastią panującą w Bizancjum.
Wtedy powstało słynne: ,,A trietij Rim Moskwa - a czetwiortogo nie budiet''.
Co prawda Osmanowie tureccy podbiwszy Bizancjum przywłaszczyli sobie tytuł cesarzy Rzymu, ktorego używali cesarze Bizancjum i używali go do 1922, ale...

Krótko mówiąc kłania się słynne: ,,koń jaki jest każden widzi''...
------------------------
*) kwestia języka jest ważna. Nacjonaliści rosyjscy - w tym Putin - twierdzą, że Ukraińcy nie są narodem, tylko jakimiś ,,małorusami'', a ich język jakimś dialektem (,,gowor''). Nie wiemy czy 1000 lat temu Rusini mówili jednym językiem. Możemy tylko domniemywać.
**) Kijów założony przez Wikingów? - to raczej mit. Kijów jest raczej wcześniejszy niż zaczęły się najazdy Wikingów - nawet o 200 lat
***) Ruś dziedziczy tradycje Wikingów szwedzkich. Duńczycy kierowali się bardziej na Anglię, a Norwegowie na Atlantyk i wybrzeża Francji i dalej na południe.  Oczywiście były wyjątki.
****) Kijowianie byli jednak cywilizowani. Pochowali Dołgorukiego w jednej z cerkwi Peczerskoj Ławry. Putin trochę się stroi na obraz Jerzego. Życzymy mu takiego samego końca, jeśli będzie to robił na poważnie. Myślę, że w Peczerskoj Ławrze znajdzie się nawet miejsce obok jego idola, by go tam pochować.
*****) Należy mieć świadomość, że domeny będące we władaniu Andrzeja to obszar kilku milionów kilometrów kwadratowych - to mniej więcej połowa obecnej europejskiej części Rosji.
******) Owa małżonka odegrała istotną rolę w utrupieniu księcia.
*******) Zauważmy, że model funkcjonowania Rusi pod jarzmem Rosjanie skopiowali na relacje (nie tylko) z krajami satelickimi po drugiej wojnie światowej. Rosja zresztą jeszcze za cara postępowała podobnie, ale głównie na terenie Azji.
------------------------

Powyższe należy traktować jako ,,prologomena''. Dość wyraźnie widać, że położyłem nacisk na średniowieczną część historii, ale IMHO żaden inny okres nie odegrał tak ważnej roli w kształtowaniu czegoś, co można by nazwać ,,duchem świętej Rusi''.

Na marginesie: polecam film Andrieja Tarkowskiego p.t. ,,Andriej Rublow'' (da się znaleźć za free w interneciku). To zbiór obrazków z Rusi z czasów Rublowa (ca 600 lat temu) z tytułowym Rublowem w tle. Również odwołania do mitów (choć nie tylko). Warto dla zrozumienia.